Başkan Güngör’den yardım çığlığı!: Kültür mirasları yok oluyor!

Şamran Kanalı ve Kırk Değirmenler için uyarı yapıldı. Erdem Güngör, Başbulak suyunun doğal yatağına döndürülmesini ve tarihî su yollarının korunmasını istedi.

Şamran Kanalı, Kırk Değirmenler ve Başbulak kaynak suyu üzerinden Van’ın tarihî ve doğal mirasına ilişkin uyarı yapıldı. Kırk Değirmenler ve Şamran Kanalını Koruma ve Yaşatma Derneği Başkanı Erdem Güngör, bölgede ciddi tahribatlar ve ihmaller yaşandığını ifade etti.

Güngör, Van’ın tarihî ve doğal mirasını koruma sorumluluğunun herkesin ortak görevi olduğunu vurguladı. Kırk Değirmenler’den Şamran Kanalı’na, Başbulak kaynak suyundan Van Gölü havzasına kadar birçok değerin risk altında bulunduğunu dile getirdi.

Başbulak kaynak suyunun doğal yatağından alınarak Van’a doğrudan içme suyu olarak verilmesinin, yüzlerce yıllık su yollarını kuruttuğunu belirten Güngör, bu durumun Kırk Değirmenler’in tamamen yok olmasına neden olduğunu söyledi.

Tarihî yapıların çevresinde yapılan kontrolsüz müdahaleler, kum torbalarıyla oluşturulan geçici setler ve uzun yıllardır yenilenmeyen eski su hatlarının da su kayıplarını artırdığı ifade edildi. Bu uygulamaların hem doğaya hem de Van kentine zarar verdiği kaydedildi.

Kurumlarla yapılan görüşmeler

Dernek Başkanı Güngör, DSİ 17. Bölge Müdürlüğü ve VASKİ Genel Müdürlüğü ile yapılan görüşmelerde yaşanan aksaklıkların açıkça dile getirildiğini belirtti. Bu görüşmelerde, suyun doğal yatağına döndürülmesi talebinin iletildiğini ifade etti.

Ayrıca tahribat oluşturan uygulamalardan vazgeçilmesi ve kayıp–kaçak oranını artırdığı belirtilen 1988 tarihli eski su hattının iptali konusunun da gündeme getirildiği aktarıldı. Güngör, bu taleplerin dernek tarafından ısrarla dile getirildiğini söyledi.

Zaman ve ekolojik denge vurgusu

Açıklamada, sürecin gecikmesinin her geçen gün tarihî su yollarının biraz daha kurumasına yol açtığı ifade edildi. Ekolojik dengenin bozulduğu ve bunun gelecek kuşaklar açısından geri dönüşü olmayan kayıplar oluşturduğu vurgulandı.

İş birliği çağrısı

Derneğin temel amacının, kurumlarla iş birliği içinde bilimsel ve sürdürülebilir çözümler üretmek olduğu belirtildi. Van’ın tarihî, kültürel ve doğal varlıklarının korunarak yaşatılmasının hedeflendiği ifade edildi.

Bu kapsamda kamu kurumları başta olmak üzere şehrin tüm paydaşlarından daha fazla hassasiyet, şeffaflık ve sorumluluk beklendiği kaydedildi.

Yapılan açıklama, Van’ın tarihî su yolları ve doğal mirası konusundaki hassasiyetin yeniden gündeme taşınmasına neden oldu. Sürecin nasıl ilerleyeceği ve kurumların atacağı adımlar önümüzdeki dönemde izlenecek.

Şamran Kanalı nedir

Şamran Kanalı, bilimsel literatürde yaygın olarak Menua (Minua) Kanalı adıyla anılan ve Urartu Krallığı döneminde, MÖ 9. yüzyılda Kral Menua tarafından inşa ettirildiği kabul edilen tarihî bir su taşıma ve sulama yapısıdır [1][2]. Kanalın temel amacı, Van Ovası’nda tarımsal üretimi artırmak ve başkent çevresindeki yerleşimlerin su ihtiyacını karşılamaktır. Bu yönüyle Şamran Kanalı, Urartu Devleti’nin su yönetimi politikalarının en somut ve iyi belgelenmiş örneklerinden biri olarak değerlendirilir [3].

Akademik çalışmalarda kanalın uzunluğu çoğunlukla yaklaşık 50–51 kilometre olarak verilmektedir [2][4]. Güzergâh boyunca kaya içine oyulmuş kesitler, taş kaplama duvarlar, istinat yapıları ve eğimi dengelemeye yönelik mühendislik çözümleri bulunmaktadır. Bu unsurlar, Urartu mühendislerinin topografyaya uyum sağlayan gelişmiş bir hidrolik sistem kurduklarını göstermektedir [5].

Şamran Kanalı’nı bilimsel açıdan benzersiz kılan unsurlardan biri de, kanal hattı boyunca tespit edilen Urartu çivi yazılı kitabelerdir. Bu yazıtlar, kanalın Menua tarafından yaptırıldığını açıkça belirtmekte ve yapının korunmasına yönelik uyarılar içermektedir [1][6]. Bu nedenle kanal, yalnızca fiziksel bir altyapı değil; yazılı belgelerle de desteklenen nadir tarihî su yapılarından biridir.

Uluslararası arkeoloji literatüründe Şamran (Menua) Kanalı, Urartu’nun tarımsal ekonomi, yerleşim düzeni ve devlet organizasyonu içindeki rolünü anlamak için temel referanslardan biri olarak kabul edilmektedir [2][7]. Kanal, günümüzde de “antik su mühendisliği” çalışmalarında örnek vaka olarak ele alınmaktadır.

Kırk Değirmenler nedir

Kırk Değirmenler, Van’ın Gürpınar ilçesi çevresinde, aynı su sistemiyle ilişkili olduğu bilinen çoklu su değirmeni alanını tanımlamak için kullanılan yerel bir adlandırmadır. Bu tür su değirmenleri, suyun potansiyel enerjisinden yararlanarak mekanik güç üreten ve özellikle tahıl öğütmede kullanılan geleneksel üretim yapılarıdır [8].

Anadolu’da su değirmenlerinin yaygın kullanımı Orta Çağ’dan itibaren hız kazanmış olsa da, Doğu Anadolu’daki örneklerin daha eski su altyapılarıyla bütünleştiği bilinmektedir. Akademik çalışmalar, su değirmenlerini yalnızca teknik yapılar olarak değil; kırsal ekonomi, yerel üretim ve toplumsal yaşamın ayrılmaz parçaları olarak ele almaktadır [9][10].

Kırk Değirmenler alanı, bilimsel açıdan tek tek yapıların ötesinde; su kaynağı, su iletim yolu, değirmen yapıları ve tarımsal kullanım ilişkisi ile oluşan bir kültürel peyzaj olarak değerlendirilmelidir. Uluslararası koruma literatüründe bu tür alanlar, hem somut kültürel miras (yapılar) hem de somut olmayan miras (üretim bilgisi, kullanım pratiği) kapsamında ele alınmaktadır [11].

Van bölgesine ilişkin bazı etnografik ve coğrafi çalışmalarda, su değirmenlerinin kırsal üretimde uzun süreli bir rol oynadığı belirtilmektedir [12]. Ancak Kırk Değirmenler’in kesin yapı sayısı, inşa tarihleri ve kullanım evreleri ancak ayrıntılı envanter, rölöve ve saha araştırmaları ile netleştirilebilecek niteliktedir. Bu nedenle bilimsel metinlerde alan, “çoklu su değirmeni peyzajı” olarak tanımlanmaktadır.

Başbulak suyu nedir (Van – Gürpınar)

Başbulak, Van’ın Gürpınar ilçesine bağlı bir yerleşim ve bu yerleşim çevresinde bulunan doğal kaynak suyunu ifade etmektedir. Gürpınar ve çevresi, Van Gölü havzasının güney kesiminde yer almakta olup, hidrojeolojik açıdan karstik yapılar ve fay zonlarıyla karakterize edilen bir bölgedir [13].

Gevaş–Gürpınar–Güzelsu havzasını kapsayan hidrojeolojik araştırmalar, bölgede çok sayıda karst kaynağı bulunduğunu ve bu kaynakların oluşumunda kırık–çatlak sistemleri ile fay hatlarının belirleyici rol oynadığını ortaya koymaktadır [13][14]. Bu tür kaynak suları, yeraltı su sistemleriyle beslenmekte ve yıl boyunca görece süreklilik gösterebilmektedir.

Bilimsel literatürde, Van Gölü havzasındaki kaynak sularının yalnızca miktar açısından değil, su kalitesi ve ekolojik etkiler açısından da düzenli olarak izlenmesi gerektiği vurgulanmaktadır [15]. Şamran Kanalı üzerinde yürütülen su kalitesi araştırmalarında, belirli dönemlerde alınan numuneler üzerinden fiziksel, kimyasal ve mikrobiyolojik parametreler değerlendirilmiştir [16].

Başbulak kaynağı ile Şamran Kanalı arasındaki ilişkinin teknik ayrıntıları (aynı hidrojeolojik sistemin parçası olup olmadığı, debi bağlantısı, yönlendirme biçimi) ise ancak kamuya açık teknik raporlar ve ayrıntılı hidrojeolojik çalışmalarla kesinleştirilebilir. Bu nedenle bilimsel arka plan metinlerinde Başbulak, Gürpınar’daki bir doğal kaynak suyu olarak tanımlanmakta ve Van Gölü havzasının genel hidrojeolojik sistemi içinde değerlendirilmektedir.

Kaynakça

1. Salvini, M. (2008). Corpus dei Testi Urartei.
2. Zimansky, P. (2024). Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies.
3. Hammer, E. (2022). Role and characteristics of irrigation in the Kingdom of Urartu.
4. Belli, O., Younker, R. W., & Belli, V. E. (2024). Orchards of the Urartian Queen Tariria and the Legendary Minua Irrigation Canal.
5. Kroll, T. (2022). Hydraulic engineering in the Kingdom of Urartu.
6. Belli, O. (1999). Doğu Anadolu’da tarihî su yapıları.
7. Rost, S. (Ed.). (2022). Irrigation in Early States.
8. Tanyeli, M. (1993). Anadolu’da su değirmenleri.
9. Ceylan, S. (2014). Su değirmenleri ve kırsal kültür.
10. Çorapçıoğlu, G. Ö. (2017). Traditional water mills in Turkey.
11. ICOMOS–IFLA. (2017). Principles concerning rural landscapes as heritage.
12. Karahan, R. (1996). Van bölgesindeki su değirmenleri.
13. Özler, H. M. (2012). Gevaş–Gürpınar–Güzelsu havzasındaki karst kaynakları.
14. Alaeddinoğlu, F., Yılmaz, E. (2015). Van Gölü Havzası’nda su potansiyeli.
15. UNESCO. (2015). Water management and cultural landscapes.
16. Koç, İ., & Öğün, E. (2019). Şamran Kanalı üzerinde su kalitesi araştırması.

Kaynak: Kırk Değirmenler ve Şamran Kanalını Koruma ve Yaşatma Derneği