Germuş Kilisesi için koruma çağrısı

Germuş Kilisesi, Şanlıurfa’nın Haliliye ilçesinde bulunan tarihi yapının bakım ve koruma altına alınması talebiyle Türkiye Büyük Millet Meclisi gündemine taşındı. 28. Dönem 4. Yasama Yılı kapsamında verilen yazılı soru önergesiyle, Kültür ve Turizm Bakanlığı’na yapının statüsü, korunma süreci ve restorasyon adımlarına ilişkin ayrıntılı sorular yöneltildi. Germuş Kilisesi’nin, çok inançlı ve çok kültürlü tarih içinde önemli bir yerde durduğu vurgulandı.

Önergede, 19. yüzyılda inşa edilen ve 1915 yılına kadar Ermeni Ortodoks cemaati tarafından ibadethane olarak kullanılan yapının sonrasında sahipsiz bırakıldığı ifade edildi. Yapının geçmişte farklı biçimlerde kullanıldığı, defineciler tarafından tahrip edildiği ve 2023 yılında ana kubbesinin bir bölümünün çöktüğü bilgisi de önerge metninde yer aldı. Bu tablo üzerinden, kalıcı ve etkili koruma yaklaşımının gerekliliği gündeme getirildi.

Metinde, Germuş Kilisesi’nin Osmanlı dönemine ait Ermeni kırsal kilise mimarisinin günümüze ulaşabilmiş nadir örneklerinden biri olarak değerlendirildiği belirtildi. Yapının, 1915 sonrasında sahipsiz kalan ibadet mekânlarının maruz kaldığı ihmal ve tahribatın somut bir örneği olarak ele alındığı ifade edildi. Ayrıca kilisenin, Urfa havzasındaki çok inançlı tarihsel dokunun önemli bir bileşeni olarak anıldığı kaydedildi.

İhmal ve tahribat iddiaları Meclis gündeminde

Yazılı soru önergesinde, Germuş Kilisesi’nin Türkiye’nin taraf olduğu UNESCO sözleşmeleri ile Avrupa kültürel mirasın korunmasına ilişkin uluslararası düzenlemeler kapsamında korunması gereken kültür varlıkları arasında değerlendirildiği vurgulandı. Bu çerçevede, yapının tarihsel ve kültürel kimliği gözetilerek bakım ve koruma altına alınmasının “elzem” olduğu ifadesi kullanıldı.

Metinde ayrıca, yapının bulunduğu alanın 2011 yılında “Turizm gelişim merkezi” kapsamına alındığı, 2017–2018 yıllarında restorasyon projeleri hazırlandığı ve daha önce de TBMM’de soru önergeleri verildiği bilgisi yer aldı. Buna karşın, Germuş Kilisesi için bugüne kadar kalıcı ve etkili bir koruma ya da restorasyon uygulaması gerçekleştirilmediği belirtilerek, kamusal sorumluluk tartışması gündeme taşındı.

Bu noktada öne çıkan başlıklardan biri, korunma ihtiyacının yalnızca bir yapı ölçeğinde değil, kültürel miras yönetimi açısından da ele alınması oldu. Önergede, kurumlar arası koordinasyon, sahadaki denetim ve uygulama kapasitesi gibi alanlarda netlik talep edildi.

Mülkiyet statüsü tescil ve sorumluluk soruları

Bakanlığa yöneltilen soruların başında, Germuş Kilisesi’nin güncel mülkiyet ve hukuki statüsünün ne olduğu geliyor. Yapının, Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında tescilli olup olmadığı da doğrudan soruluyor. Bu soru, sonraki başlıklarda yer alan bütçe, yetki ve uygulama takvimi gibi alanların da temelini oluşturuyor.

Önergede ayrıca, 2011’de “Turizm gelişim merkezi” ilan edilmesine rağmen neden etkili bir restorasyon ve koruma çalışması yapılmadığı sorusu yer aldı. 2017 ve 2018 yıllarında hazırlanan rölöve ve restorasyon projelerinin hangi aşamada olduğu ve hayata geçirilmemesinin gerekçesi de Bakanlıktan istenen bilgiler arasında.

Bu çerçevede, Germuş Kilisesi’nin korunmasından hangi kurum ya da kurumların sorumlu olduğu, Bakanlık, Valilik, Kaymakamlık ve yerel yönetimler arasındaki görev ve yetki paylaşımının nasıl belirlendiği de soru önergesinde yer alan başlıklardan biri oldu. Kurumsal çerçevenin netleşmesi, sahada uygulanacak adımların takibi açısından kritik bir başlık olarak öne çıkarıldı.

Denetim güvenlik ve acil müdahale başlıkları

Önergede, Haliliye Kaymakamlığı tarafından Germuş Kilisesi için görevlendirilen korucunun hangi tarihte görevlendirildiği soruldu. Korucunun görev yaptığı süre boyunca kilise ve çevresinde defineciler tarafından kaçak kazı yapılıp yapılmadığı, yapıldıysa hangi tarihlerde ve kaç kez tespit edildiği ile bu konuda bir soruşturma olup olmadığı da Bakanlığa yöneltilen sorular arasında yer aldı.

Bununla birlikte, kilisenin geçmişte zarar görecek biçimde kullanılması ve tarihi dokusunun zarar gördüğü iddialarına dair soruşturma bulunup bulunmadığı da soruldu. Denetim başlığında, yalnızca geçmişe dönük tespit değil, aynı zamanda izleme ve raporlama mekanizmalarının işleyişi de gündeme getirildi.

Metinde, 2023 yılında ana kubbesi çöken Germuş Kilisesi için Bakanlıkça acil koruma ve güçlendirme çalışması yapılıp yapılmadığı da doğrudan soruluyor. Bu soru, yapının mevcut durumuna dair “acil müdahale” ihtiyacını Meclis gündemine taşıyan temel başlıklardan biri olarak dikkat çekiyor.

Bütçe planlama ve envanter soruları

Önergede, Germuş Kilisesi’nin restorasyonu için 2026 Yılı Yatırım Programı kapsamında ayrılan bütçe olup olmadığı soruldu. Varsa tutarı ve hangi takvim çerçevesinde kullanılacağı da talep edildi. Restorasyon tamamlandıktan sonra Germuş Kilisesi’nin çok inançlı kültürel miras kapsamında korunması ve kamuya açık şekilde yaşatılmasına yönelik planlama yapılıp yapılmadığı da sorular arasında yer aldı.

Bunun yanı sıra, Türkiye genelinde farklı inançlara ait olup ihmal edilen, tahrip edilen veya yok olma tehlikesi altında bulunan ibadet yapılarının korunmasına yönelik Bakanlığın kapsamlı bir envanter ve eylem planı bulunup bulunmadığı da gündeme getirildi. Bu madde, konu başlığını tek bir yapıdan ülke ölçeğinde miras yönetimi tartışmasına taşıyan sorulardan biri oldu.

Önergede ayrıca, Germuş Kilisesi’nin Türkiye’de ve uluslararası akademik yayınlarda kültürel miras ve Ermeni dini mimarisi kapsamında ele alındığının Bakanlıkça bilinip bilinmediği, bu yayınlar doğrultusunda özel bir değerlendirme yapılıp yapılmadığı soruldu. UNESCO Dünya Kültürel ve Doğal Mirasın Korunması Sözleşmesi ile Avrupa kültürel mirasın korunmasına ilişkin sözleşmeler kapsamında yapının izlenip izlenmediği ve uluslararası kuruluşlarla (UNESCO, ICOMOS vb.) özel bir iş birliği ya da raporlama çalışması bulunup bulunmadığı da metinde yer alan başlıklar arasında.

Germuş Kilisesi’ne ilişkin yazılı soru önergesi, bakım, koruma, restorasyon ve denetim başlıklarını aynı çerçevede Meclis gündemine taşıdı. Önergede, yapının statüsü, acil müdahale ihtiyacı, bütçe ve kurumlar arası sorumluluk paylaşımı gibi alanlarda net yanıt beklentisi öne çıkıyor. Sürece ilişkin yanıtların, Germuş Kilisesi’nin korunmasına dönük yol haritasını görünür kılması bekleniyor.

Kaynak: TBMM