Konya obruk platosu karstik miras ve turizm

Obruk platosu, Konya ve Karapınar çevresinde yer alan obruk gölleri, karstik yapılar ve bozkır peyzajıyla jeoturizm ve doğa turizmi için önemli bir potansiyele sahip. Ayrıntılı rehber burada.

Obruk platosu, Konya iline bağlı Karapınar ilçesi sınırları içinde yer alan, karstik yapıları ve çökme sonucu oluşmuş obruklarıyla Türkiye’nin en özgün jeomorfolojik alanlarından biridir. Tuz Gölü havzası ile Konya Ovası’nı birbirinden ayıran bu plato, doğu-batı yönünde yaklaşık 75–80 kilometrelik bir uzanıma, kuzey-güney doğrultusunda ise yer yer 35 ile 65 kilometre arasında değişen bir genişliğe sahiptir. Yüzey yükseltisi genel olarak 1000–1500 metreler arasında değişen plato, hem fiziki coğrafya özellikleri hem de obrukların sunduğu sıra dışı manzara nedeniyle araştırmacıların ve doğa meraklılarının ilgisini çekmektedir.

Platonun kuzeyinde Tuz Gölü Havzası, güneyinde ise Konya Havzası yer alır. Doğu ve batı kesimler, topoğrafyayı sınırlayan dağlık kuşaklarla çevrilidir. Doğudaki dağlık alanlar volkanik kökenlidir ve Karacadağ, Hasan Dağı ve Melendiz Dağları gibi Güneybatı–Kuzeydoğu doğrultusunda sıralanan volkanik kütleler bu kuşağın öne çıkan unsurlarıdır. Bu jeolojik çerçeve, obruk platosunun alt yapısını oluşturan kayaçların türünü, yer altı sularının hareketini ve dolayısıyla obrukların oluşum biçimini doğrudan etkiler.

Platonun temelini, Üçüncü Zaman öncesine ait yaşlı kayaçlar oluşturur. Bu temel birimin üzerine, “Obruk Formasyonu” olarak adlandırılan daha genç göl ve karasal çökeller uyumsuz bir biçimde oturur. Söz konusu çökeller Oligosen ve Neojen dönemlerinde, o dönemde Konya ve Tuz Gölü havzalarında var olan göl tabanlarında biriken kalker, marn, kil, kumtaşı, konglomera, çakıl, kumlu kil ve tuzlu kil gibi tabakalardan oluşur. Bu seriler içinde yer yer jips seviyeleri de görülür. Kalınlıkları yer yer 1000 metrenin üzerine çıkan bu tabakalar, çözünmeye uygun litolojik yapıları nedeniyle karstik süreçlere son derece elverişlidir.

Obruk platosunun doğusunda, volkanik Karacadağ kütlesi ve çevresindeki piroklastik malzemeler, lav akıntıları ve volkanik tepeler dikkat çeker. Volkanizmanın Üst Miyosen’de başlayıp Holosen’e kadar sürdüğü anlaşılmaktadır. Miyosen sonlarından itibaren etkili olan genç tektonik hareketler, platonun havza tabanlarından ayrılmasına katkı sağlamış, Konya ve Tuz Gölü havzalarındaki çekilme evreleriyle birlikte alçalmalar belirginleşmiştir. Obrukların ortaya çıkması da bu tektonik süreçlerle, yer altı suyu hareketleriyle ve çözünebilir kayaçların çözünmesiyle yakından ilişkilidir.

Plato üzerinde görülen obrukların ortaya çıkışında iki aşamalı bir süreç etkilidir. İlk aşamada kalker, jips gibi suda çözünebilen kayaçlar karstik süreçlerle çözünerek yer altında galeriler ve mağaralar oluşturur. İkinci aşamada bu boşlukların tavanları, üzerlerindeki malzemeyi taşıyamayacak hâle geldiğinde çökerek yüzeyde derin çukurlar meydana getirir. Böylece obruk olarak adlandırılan karstik çukurlar oluşur. Yüzeyde karstik kayaçların çözünmesi ve temeldeki mağara-galeri sistemlerinin tavan çökmesi birlikte etkili olduğu için, obruk platosu özgün bir karst sahası niteliği taşır.

Jeomorfolojik açıdan bakıldığında, obruk platosu hafif dalgalı bir yüzeye sahip geniş bir yükselti düzlüğü görünümündedir. Platoyu oluşturan tabakalar çoğunlukla yatay veya yataya yakın konumdadır. Ancak yer yer antiklinaller, senklinaller, tek yönde eğimli zonlar ve faylanmalar da gözlenir. Plato, kuzeyde Tuz Gölü’nden yaklaşık 250 metre, güneyde Konya Havzası tabanından ise yaklaşık 150 metre daha yüksektir. Bu yükselti farkı, yüzey sularının hareketini ve obrukların dağılımını da etkiler.

Plato yüzeyinde gelişen akarsular genellikle kısa boylu, su taşıma kapasitesi düşük ve sel karakterindedir. Çoğu süreksiz olan bu akışlar, daha çok yağışlı dönemlerde yatağa su taşır. Bazı vadiler “kornişli vadi” tipiyle dikkat çeker; bu vadilerde kalker seviyelerinde kornişlü yapı, altında ise daha kolay aşınan marn ve kil tabakaları yer alır. Karstik bir alan olması nedeniyle yüzey akışı kısıtlı, yer altı suyu dolaşımı ise oldukça belirgindir. Yer altı suları çoğunlukla kırık hatları boyunca ilerler ve obrukların da bu kırık sistemleri üzerinde sıralandığı görülür.

Obruk platosu, karstlaşmanın topoğrafya üzerindeki etkilerinin açıkça görülebildiği bir alan olarak öne çıkar. Yüzeyde obrukların yanı sıra polye, uvala, dolin ve düdenler gibi farklı karstik şekiller bulunur. Plato üzerindeki en önemli polye, yaklaşık 14 kilometre uzunluğa ve ortalama 2 kilometre genişliğe sahip olan Dikmen polyedir. Bu geniş karstik çanaklar, aynı zamanda tarım için uygun düz alanlar sunduğu için bölgenin başlıca tarım sahalarını oluşturur.

İklim özellikleri, bölgedeki doğal süreçler ve turizm potansiyeli açısından ayrı bir önem taşır. Obruk platosunda karasal iklim egemendir. Kışlar soğuk ve kar yağışlı, ilkbahar serin ve görece yağışlı, yazlar sıcak ve kurak, sonbahar ise oldukça kurak geçer. Yıllık ortalama sıcaklık 11–12 derece civarındadır. Yıllık ortalama yağış miktarı 278 mm civarında olup, yağış en fazla kış mevsiminde, ardından ilkbaharda görülür. Mayıs, Haziran, Kasım ve Aralık, yağışın nispeten yüksek olduğu aylardır; Temmuz ve Ağustos ise en kurak dönemdir. Bu iklim yapısı, bitki örtüsünün step karakterli olmasına, tarımın ise su kaynaklarına ve yağış rejimine daha bağımlı olmasına yol açar.

Toprak yapısı, dağlık alanlar ile plato yüzeyi arasında farklılık gösterir. Dağlık ve plato sahalarında kırmızı kahverengi ve kahverengi topraklar yaygındır. Ova ile dağlık alanlar arasındaki eğimli kesimlerde kolüvyal topraklar öne çıkar. Konya Ovası’nın güney ve güneybatı kesimlerinde orman örtüsü görülür; özellikle Toroslar’da ardıç, karaçam, kızılçam, köknar, gürgen ve dişbudak türleri hakimdir. Ova ve plato yüzeylerinde ise yavşan, yumak, keven, düğün çiçeği, sütleğen, kuzukulağı, gelincik ve kekik gibi step bitkileri baskındır. Bataklık ve sulak alanlarda saz, kamış; akarsu boylarında kavak, söğüt ve iğde türleri yer yer görülür.

Obruk kavramı, bölgenin jeomorfolojisini anlamak açısından temel bir kavramdır. Obruk, yer altında suda kolay çözünebilen kayaçların çözünmesiyle oluşan mağara veya boşlukların tavanlarının çökmesi sonucu oluşan derin çukurları ifade eder. Türkiye’de obruk adı verilen bu karstik şekiller en yoğun biçimde Konya ilinde görülür. Şimdiye kadar Konya’da 104 obruk tespit edilmiştir. Bunların 61’i eski dönemlerde oluşmuş, 43’ü ise yeni oluşumlu yapılardır. 8 obrukta kalıcı su bulunurken 89’u susuzdur; 7 obruk ise oluşumlarından sonra insanlar tarafından doldurulmuştur. Özellikle tarımsal arazilerde meydana gelen obruklar, arazi kaybına ve değer düşüşüne yol açtığı için kimi çiftçiler tarafından dolgu ile kapatılmaya çalışılmış, ancak bu tür müdahalelerin ilerleyen dönemde yeniden çökme riskini artırdığı belirtilmiştir.

Konya’daki obruklar, yer altı suyu güzergâhları, kırık hatları ve karstik çökel serileriyle yakından ilişkilidir. Eski oluşumlu obruklar arasında Kızören, Meyil, Çıralı, Timraş, Apa, Zincancı, Fincan, Yarımobruk, Potur, Karain, Hamam, Çifteler, Derin obruk, Kızıl obruk, Cehennem, Karkın, Kuruobruk ve Belkuyu gibi birçok örnek sıralanır. Bu obrukların bir kısmı göl niteliğinde su kütlelerine sahiptir ve doğal birer küçük göl gibi davranır; Kızören, Meyil, Çıralı, Timraş ve Apa obrukları bu anlamda öne çıkar. Bazı obrukların çevresinde mağara oluşukları, tarihî yerleşme izleri ve güvercin barınakları gibi insan ve hayvan kullanımlarına ait işaretler de görülebilmektedir. Kızören Obruğu ve yanındaki Obruk Han örneğinde olduğu gibi, kimi obruklar tarihî yapılarla birlikte düşünüldüğünde potansiyel turizm noktaları hâline gelebilecek niteliktedir.

Yeni oluşumlu obruklar, özellikle son yıllarda daha sık gündeme gelmeye başlamıştır. Karapınar, Çumra, Karatay, Akören, Ereğli ve Kadınhanı ilçelerinde güncel obruk oluşumları görülmektedir. Karapınar ilçesine bağlı farklı yaylalarda 2000’li yıllardan sonra çok sayıda obruk oluşmuş, bunların bazıları yerleşmelere ve yollara yakınlığı nedeniyle risk unsuru hâline gelmiştir. Örneğin İnoba Obruğu, yerleşmeye çok yakın konumuyla dikkat çekerken, Yarımoğlu Obruğu Konya–Adana karayoluna yakın konumu nedeniyle ziyaretçilerin ilgisini çekmekte, aynı zamanda güvenlik ihtiyacını da gündeme getirmektedir.

Yeni obruk haberleri, bölgenin gündeminde yer almaya devam etmektedir. Konya’nın Karapınar ilçesinde Mısırlı Yaylası mevkiinde bir pancar tarlası yanında 100 metre çapında ve 10 metre derinliğinde yeni bir obruk oluştuğunda, tarlada çalışan işçiler oluşum anında uçak sesine benzer bir gürültü duyduklarını aktarmışlardır. Aynı gün içinde Ekmekçi Yaylası’nda yaklaşık 6 metre derinliğinde, 25 metre çapında başka bir obruk daha meydana gelmiş; yöre halkı, bölgede daha önce de benzer çökme olayları yaşandığını ve bu durumun endişe yarattığını belirtmiştir. Bu örnekler, obruk oluşumlarının yalnızca akademik bir konu değil, aynı zamanda kırsal yaşam, tarım ve yerleşim güvenliği açısından da önem taşıdığını göstermektedir.

Bununla birlikte obruklar, yalnızca risk unsuru olarak değil, aynı zamanda dikkatli bir planlamayla değerlendirilmesi mümkün bir turizm kaynağı olarak da ele alınabilir. Obrukların oluşum süreçleri, farklı morfometrik şekilleri, göl niteliğindeki su kütleleri, flora ve fauna zenginlikleri, doğa turizmi ve jeoturizm açısından önemli bir potansiyel sunar. Kızören, Meyil, Çıralı, Timraş, İnoba, Yarımoğlu, Yavşançukuru, Akviran, Belkuyu ve Apa obrukları, hem görsel etkileri hem de doğal özellikleriyle turizm açısından öne çıkan örnekler arasında sayılmaktadır. Bazı obruk göllerinde tatlı su balıkları yaşamakta, çevrelerinde kuş türleri için yaşam alanları bulunmakta, dik yamaçlar kaya tırmanışı ve doğa fotoğrafçılığı için dikkat çekici sahneler sunmaktadır.

Konya ili genelinde turizm denildiğinde ağırlıklı olarak inanç ve kültür turizmi, özellikle Mevlana ile ilişkilendirilen ziyaretler öne çıkmaktadır. Oysa il sınırları içinde obruklar dışında da Tuz Gölü, Meke Gölü, Beyşehir Gölü, Yerköprü Şelalesi, mağaralar, Çatalhöyük, Sille ve Kilistra gibi çok sayıda doğal ve kültürel değer bulunmaktadır. Bu bütünlük içinde bakıldığında, obruk platosu ve obruk gölleri, Konya turizmini çeşitlendirebilecek, ziyaretçi konaklama süresini uzatabilecek önemli bir alternatif yaratma potansiyeline sahiptir.

Ancak obrukların turizmde hak ettiği yere ulaşamamasının bazı temel nedenleri vardır. Çoğu obruk ana yollardan uzak, ulaşımı zor ve altyapısı yetersiz alanlarda bulunur. Obruklara giden yollar çoğunlukla yayla yolları niteliğinde, düzensiz ve bakım gerektiren güzergâhlardır. Yönlendirme tabelalarının eksikliği, tanıtım materyallerinin sınırlı olması ve koruma önlemlerinin yetersizliği de ziyaretçi erişimini ve güvenliğini olumsuz etkiler. Bazı obrukların çevresinde yalnızca basit dikenli tellerle sınırlı bir koruma bulunmaktadır, ancak bu engeller zamanla zarar görüp işlevini yitirebilmektedir.

Sürdürülebilir turizm yaklaşımıyla bakıldığında, obruk alanlarının doğal sit alanı olarak değerlendirilmesi, litolojik ve ekolojik yapının korunması, flora ve faunanın zarar görmemesi, obruk sularının çekilmemesi ve yamaçların tahrip edilmemesi büyük önem taşır. Tarımsal sulama için bazı obruk göllerinde pompaj istasyonlarının kullanıldığı örnekler, su seviyesinin düşmesi ve ekosistemin zarar görmesi riskini beraberinde getirmektedir. Oysa obruklar, yaban hayatı ve su canlıları için yaşam alanı oluşturan, aynı zamanda peyzaj değeri yüksek doğal unsurlardır. Bu nedenle pompaj yapılarının kaldırılması, yeni su çekim uygulamalarından kaçınılması, obruk tabanının doldurulmaması ve yeniden çökme risklerinin ciddiyetle ele alınması gerekir.

Turizm açısından atılabilecek adımlar arasında, obruklara giden güzergâhların iyileştirilmesi, yönlendirme tabelalarının yerleştirilmesi, seyir noktalarının güvenli şekilde düzenlenmesi, bilgilendirme panolarının hazırlanması ve kısa tanıtım filmleri, broşürler ve dijital içeriklerle obrukların tanıtılması sayılabilir. Yöre halkının hem riskler hem de turizm fırsatları konusunda bilgilendirilmesi, ziyaretçi karşılamaya hazır hâle getirilmesi ve yerel ekonominin bu süreçten pay alabilmesi için eğitim çalışmaları da önemlidir. Uygun planlama ve koruma önlemleriyle, obruk platosu bir jeopark yaklaşımı içinde ele alınabilir, bilimsel araştırma, doğa gözlemi, fotoğrafçılık, yürüyüş ve eğitim amaçlı turların yer aldığı bir destinasyona dönüştürülebilir.

Türkiye’de ve dünyada birbirine bu kadar yakın ve sayıca fazla obruğun bir arada görülebildiği alanlar sınırlıdır. Bu açıdan Konya obrukları, hem ulusal hem uluslararası ölçekte jeoturizm destinasyonları içinde yer alabilecek niteliktedir. UNESCO Türkiye Millî Komisyonu’nun obruk platosunu doğal miras alanı olarak değerlendirmeye yönelik girişimleri, bu potansiyelin fark edildiğini göstermektedir. Doğru planlama, etkili tanıtım ve sıkı koruma önlemleriyle, obruk platosu hem korunması gereken bir doğa mirası hem de Konya’nın turizm gelirlerini çeşitlendiren bir sahaya dönüşebilir.