Kültürel miras için Türkiye–BM ortak projesi onaylandı

Kültürel miras için Türkiye–UNODC katkı anlaşması yürürlükte. Proje, yasa dışı ticaret ve kara para aklamada kültür varlıklarının kullanımını önlemeyi ve kapasiteyi güçlendirmeyi amaçlıyor.

Kültürel miras alanında Türkiye ile Birleşmiş Milletler Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC) arasında imzalanan “Katkı Anlaşması” Cumhurbaşkanı kararıyla onaylanarak yürürlüğe girdi. Resmî Gazete’nin 3 Eylül 2025 tarihli ve 33006 sayılı nüshasında yayımlanan 10360 sayılı karar, 13 Şubat 2025’te Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından imzalanan ve 25 Şubat 2025’te UNODC tarafından parafe edilen metne resmiyet kazandırdı. Anlaşma; kültür varlıklarının korunmasını güçlendirmeyi, bu varlıkların sınır aşan organize suç ve kara para aklama faaliyetlerinde kullanılmasının önlenmesini hedefliyor.

Onaya konu iş birliği, UNODC’nin 2024–2029 Güneydoğu Avrupa Bölgesel Programı (RPSEE) kapsamında geliştirilen “Güneydoğu Avrupa’da Kültürel Mirasın Korunmasının İyileştirilmesi ve Kültür Varlıklarının Sınır Aşan Organize Suç ve Kara Para Aklama Faaliyetlerinde Kullanılmasının Önlenmesi” başlıklı projeyi kapsıyor. Projenin tahmini süresi 36 ay olarak belirlendi; başlangıç ve bitiş dönemi 01/04/2025–01/04/2028.

Amaç ve kapsam

Proje; yasa dışı gelir elde etmek amacıyla yağmalanan, çalınmış ve sahte kültür varlıklarının teşvik, araştırma ve ticaretine karşı mücadele kapasitesini artırmayı; kültür piyasalarında (orijinal ve taklit eserler) kara para aklama ve terörizmin finansmanı risklerine karşı mekanizmaları güçlendirmeyi öngörüyor. Doğal afetlerin (örneğin depremler) yol açtığı kriz ortamlarında koruyucu ve iyileştirici faaliyetlerin geliştirilmesi de amaçlar arasında yer alıyor.

Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın koordinasyonundaki proje, ulusal mirasın korunması konusundaki birikimi bölgesel ölçeğe taşımayı ve Güneydoğu Avrupa ile Türkiye arasında bilgi ve operasyonel iş birliğini geliştirmeyi planlıyor.

Bütçe, katkı ve fon yönetimi

UNODC proje belgesine göre genel bütçe 1.200.000 ABD doları. Türkiye, projeyi başlatmak üzere 12.578.742,90 Türk lirası tutarında katkı sağlıyor. Anlaşma gereği katkı, UNODC tarafından yönetilecek Güven Fonunda tutulacak ve yalnızca proje faaliyetlerinde kullanılacak. Birleşmiş Milletler’in mali kuralları uyarınca, projeye ilişkin harcamalarda %13 oranında program destek hizmetleri ücreti uygulanacak. Tüm mali tablolar ABD doları cinsinden raporlanacak.

Hedef gruplar ve paydaşlar

Hedef gruplar arasında Kültür ve Turizm Bakanlıkları, kolluk kuvvetleri (polis, jandarma, sahil güvenlik, gümrük, sınır muhafaza), adalet birimleri, mali araştırma birimleri, bilgi teknolojileri ve iletişimle ilgili kurumlar, akademi, özel sektör (teknoloji şirketleri, müzayede evleri, galeriler, bankalar) ve özel kuruluşlar yer alıyor. Uygulayıcı ortak Türkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı. Diğer ortak kurumlar ve ağlar arasında ICPO–INTERPOL, UNESCO, UNDP, AGİT/OSCE, Dünya Gümrük Örgütü, EUROPOL, EUROJUST ve İtalya Jandarma Komutanlığı Kültürel Mirasın Korunması Amirliği (TPC) bulunuyor. Proje, gerektiğinde üye devletlerin kültürel miras ve/veya kaçakçılıkla mücadele odaklı kurumlarıyla da çalışabilecek.

Beklenen çıktılar ve kapasite artışı

Mantıksal çerçeveye göre projenin genel amacı; kültürel mirasla ilgili suçlar ve kara para aklama faaliyetlerine karşı bölgesel kapasiteyi geliştirmek. Bu kapsamda öngörülen başlıca çıktılar şöyle:

• Ulusal mevzuat ve politikaların haritalandırılması, uluslararası sözleşmelerle uyumlaştırılması; kültürel varlıkların korunmasına yönelik cezaî çerçevenin güçlendirilmesi.
• Şüpheli işlemleri izlemek ve raporlamak için AML/CFT (kara para aklama/terörizmin finansmanı ile mücadele) önlemlerinin güçlendirilmesi; standart operasyon prosedürleri (SOP) geliştirilmesi.
• Kolluk ve adalet personelinin eğitimleri; e-öğrenme platformu kurulması; teknik ekipman ve modern yöntemlerin kullanımının yaygınlaştırılması.
• Kamuoyu farkındalığının artırılması; kültür ve turizm sektörüne yönelik bilgilendirme; gençlerin “Kültür ve Kültürel Mirasa Saygı Elçileri” olarak katılımının teşvik edilmesi.
• Bölgesel ve uluslararası düzeyde ortak operasyonlar, bilgi paylaşımı ve ağların güçlendirilmesi.

Raporlama, denetim ve mülkiyet

Anlaşmaya göre UNODC; yıllık ilerleme raporları, mali tablolar ve nihai raporları Türkiye’ye sunacak. Birleşmiş Milletler Denetim Kurulu raporları kamuya açık biçimde yayımlanacak. Proje kapsamında finanse edilen ekipman ve malzemenin mülkiyeti Birleşmiş Milletler’e ait olacak; proje çıktıları üzerindeki fikrî mülkiyet hakları da UNODC bünyesinde korunacak.

Riskler, varsayımlar ve kriz hazırlığı

Proje; kamu bilinci ve farkındalığındaki eksiklikler, kapasite yetersizlikleri, bölgesel hassasiyetler ve medya desteği gibi hususları risk/varsayım olarak ele alıyor. Doğal afetler dahil kriz ortamlarında, olay öncesi koruyucu ve olay sonrası iyileştirici faaliyetler yoluyla kurumların hazırlığının güçlendirilmesi hedefleniyor.

Süre, fesih ve yürürlük

Katkı Anlaşması 36 aylık dönemi kapsıyor ve taraflardan biri aksini 60 gün önceden bildirmedikçe aynı sürelerle yenilenebiliyor. Proje kapsamında yapılacak tüm faaliyetler, UNODC kuralları ve prosedürlerine tabi olacak.

Bu çerçevede Türkiye ile UNODC arasındaki iş birliği; kültür varlıklarının yasadışı dolaşımı ve suç ekonomilerinde araçsallaştırılmasına karşı bölgesel ölçekte ortak mücadeleyi kurumsallaştırmayı hedefliyor.

Kaynak: Resmi Gazete