Turizmin dış ticaret ve ödemeler dengesi üzerindeki etkileri

Türkiye’de turizmin dış ticaret ve ödemeler dengesi üzerindeki etkileri incelendi. 2000–2022 verileri, turizm gelirlerinin %38,44 ödemeler dengesi ve %8,26 dış ticarete katkı sağladığını gösteriyor.

Araştırma bulguları, turizmin dış ticaret ve ödemeler dengesi üzerindeki etkilerinin Türkiye için oldukça önemli olduğunu göstermektedir. 2000–2022 dönemi boyunca yapılan analizlerde, uluslararası turizm hareketlerinin ödemeler dengesine %38,44 ve dış ticaret hacmine %8,26 oranında katkı sunduğu belirlenmiştir. Ayrıca turizm gelirlerinin GSMH içindeki payı ortalama %3,81 seviyesinde hesaplanmıştır.

Bu bulgular, turizmin sadece döviz girdisi sağlayan bir sektör olmanın ötesinde, dış ticaret dengesi ve cari işlemler üzerinde doğrudan etkili olduğunu kanıtlamaktadır. Özellikle kriz dönemlerinde (2001, 2009, 2019) turizmin dış ticarete katkısının yükselmesi, sektörün ekonomik şoklara verdiği tepkileri göstermektedir.

Kavramsal Çerçeve

Turizm, yatırım, tüketim, istihdam ve kamu gelirleri boyutlarıyla çok yönlü bir ekonomik olgudur. Boş zaman ve tasarrufların değerlendirilmesiyle başlayan bu süreç, hem ülke ekonomisine döviz girdisi sağlar hem de ödemeler dengesi üzerinde görünmeyen bir ihracat kalemi olarak rol oynar.

Uluslararası ticaret teorisinde turizm doğrudan ele alınmasa da, turistlerin başka ülkelerde tüketim yapmaları, hizmet ihracatı yoluyla ödemeler dengesine katkı sağlar. İspanya ve Avusturya gibi turizm ülkelerinde bu katkının daha yüksek olduğu görülmektedir. Türkiye’de ise turizm sektörünün GSMH, dış ticaret ve ödemeler dengesi üzerindeki etkisi giderek güçlenmektedir.

Çalışmada nitel araştırma yöntemi kullanılmış, özellikle içerik analizi tekniğiyle 2000–2022 dönemine ait dış ticaret ve ödemeler dengesi verileri değerlendirilmiştir. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve TÜRSAB istatistikleri temel alınmış, veriler kategorize edilerek turizm gelirlerinin GSMH, dış ticaret ve ödemeler dengesi üzerindeki etkileri ölçülmüştür.

Turizm Gelirlerinin GSMH İçindeki Payı

2000–2022 yılları arasında turizm gelirlerinin GSMH içindeki payı dalgalı bir seyir izlemiştir. En düşük oran %2,0 ile 2020 yılında (pandemi etkisi), en yüksek oran ise %5,4 ile 2002 yılında gerçekleşmiştir. Ortalama katkı ise %3,81 olarak hesaplanmıştır. Bu sonuçlar, turizmin Türkiye ekonomisi içinde sürekli bir döviz kaynağı olduğunu, ancak dış şoklara karşı hassasiyet taşıdığını göstermektedir.

Turizm Gelirlerinin Dış Ticaret Hacmi İçindeki Payı

Turizm gelirlerinin dış ticaret hacmi içindeki payı incelendiğinde, 2001 ve 2002 yıllarında oran %13’e ulaşarak en yüksek seviyeye çıkmıştır. 2020 yılında ise %4’e kadar düşmüştür. Ortalama katkı oranı %8,26’dır. Bu oran, uluslararası literatürde turizmin dünya ticareti içindeki %10’luk payına yakın bir seviyededir. Kriz dönemlerinde turizmin dış ticarete katkısının artması, devalüasyonların turizm gelirlerini güçlendirdiğini göstermektedir.

Turizm Gelirlerinin Hizmet Gelirlerine Katkısı

2000–2022 döneminde turizm gelirlerinin hizmet gelirleri içindeki ortalama payı %60,78 olarak hesaplanmıştır. En düşük oran %39 (2000), en yüksek oran ise %84 (2002) olarak kaydedilmiştir. Bu bulgu, hizmet sektöründe turizmin temel belirleyici kalem olduğunu ortaya koymaktadır.

Turizm Giderlerinin Hizmet Giderleri İçindeki Payı

Aynı dönemde turizm giderlerinin hizmet giderleri içindeki ortalama payı %22,34’tür. En düşük oran %5 (2020), en yüksek oran ise %34 (2003) olarak belirlenmiştir. Turizm gelirleri ile giderleri arasındaki bu fark, ödemeler dengesi üzerinde net katkının %38,44 seviyesinde gerçekleşmesine yol açmıştır.

Sonuç ve Tartışma

Araştırma, turizmin Türkiye’nin dış ticaret ve ödemeler dengesine güçlü ve pozitif katkılar sunduğunu ortaya koymaktadır. Ortalama %8,26 dış ticaret katkısı, Türkiye’yi dünya ortalamasına yaklaştırmaktadır. Ancak sektörün krizlere duyarlılığı ve gelir dalgalanmaları, istikrarlı katkının önünde engel oluşturmaktadır.

Turizmin GSMH’ya katkısı %3,81 seviyesinde kalsa da, ödemeler dengesine katkısı %38,44 gibi yüksek bir seviyededir. Bu durum, turizmin özellikle hizmetler dengesi açısından stratejik bir unsur olduğunu göstermektedir.

Öneriler

• Turizmin dış ticaret katkısı %10’un üzerine çıkarılmalıdır.
• Turizm ürün ve pazar çeşitliliği artırılmalıdır.
• Kriz dönemlerinde turizm gelirlerini dengelemek için destekleyici politikalar uygulanmalıdır.
• Turizm yatırımları sürdürülebilirlik ve çeşitlendirme odaklı olmalıdır.
• Hizmet gelirleri içinde turizmin payı uzun vadeli yatırımlarla artırılmalıdır.

Kaynak: Safran Kültür ve Turizm Araştırmaları Dergisi