Dış aktif turizm, ekonomiyi nasıl güçlendiriyor? Dr.Yüksel Türemez yazı dizisi

Yurtdışı döviz girdisine ihtiyacı olan ülkeler turizm stratejilerinde incoming odaklı çalışmalar yapmaktadır. Döviz açığını kapatmak için dış aktif turizmi destekleyip, dış pasif turizmin gelişmesini engelleyici önlemler almaktadırlar.
Bir ülkeye döviz; mal ihracatı, hizmet ihracatı, işçi dövizleri, doğrudan yabancı yatırım vb. ekonomik hareketler yoluyla girer. Turizm ise bir tür hizmet ihracı olduğu için ihracatın sağladığı döviz girişinin bir benzeridir. Turizm yolu ile ülkeye döviz girişi, aynı şekilde yerleşiklerin yurtdışında yaptıkları turizm tüketim harcamalarından yüksek olmalıdır. Bu durumda hizmetler dengesi fazla verecek ve cari açığı küçülten bir etki yaratacaktır.

Bir ülkenin ulusal para biriminin belirli uluslararası para birimlerine kıyasla değişmesi, turist mallarının ve hizmetlerin fiyatlarını yabancı turist açısından değiştirmektedir. Bu, turizm talebini doğrudan etkilemektedir ve uluslararası turizm pazarlarında kayda değer taleplere neden olabilir. Buradaki amaç, değişen fiyatlara tepki olarak talebi bir ülkeden diğerine kaydırmaktır.

Dış turizm gelirini artıran devalüasyon veya değer aşınması etkisinin yanı sıra, bu ülkeden yabancı ülkeye gitmek isteyen vatandaşlar üzerinde bir başka etki de görülmektedir. Ülke parasının değer kaybetmesi sonucunda yurt dışına turist olarak gitmek isteyenlerin alım gücü de azalacaktır. Başka bir ifade ile, milli paranın değer kaybettirdiği ülkeden yurtdışına çıkmak isteyenlerin tüm masrafları artacaktır. Bu durum yüksek sayıda yurttaşın pasif turizm yerine iç turizme yönelmesine neden olabilir.

Turist talebindeki uzun vadeli artışın bir diğer nedeni, yabancı turistlerin vatandaşlarının yabancı turizm yerine iç turizme geçmesi durumunda, yabancı turistlerin ülkeye kayma talebiyle turist talebindeki artış ve turistik yatırımların artmasıdır. Bu devalüasyonun bir sonucu olarak, iş hacminin genişlemesi nedeniyle uzun vadeli yatırımların artması mümkündür. Ulusal para biriminin değer kaybının turizm sektörüne olumlu etkilerinin yanı sıra, olumsuz bir etki de bulunmaktadır.

Turizm sektöründe hem yatırımlarda hem de ithalatta döviz kullanılabilir. Ulusal para biriminin azalan değeri, bitmiş olan ithalatın yerel para biriminin fiyatını artıracaktır. Bu durum ise turist ürününün fiyatında bir artışa neden olabilir ve bu da turist talebinde artışa neden olabilir. Böyle bir durumda, turistik tesislerde ithal malların kullanım oranını düşürmek ve bu amaçla, ithalatı ikame edecek miktar ve nitelikte üretim yapabilmek için ülke için sektörler geliştirmek gerekecektir.

Uluslararası turizm (aktif turizm) hareketleri sonucunda bir ülkeye gelen turistlerin turistik ihtiyaçlarını karşılamak, hatıra eşyası ve benzeri mal satın almak, yiyecek içecek için harcamada bulunmak ve benzeri şekilde doğrudan veya dolaylı olarak yapılan bütün harcamalar, o ülkenin dış turizm gelirlerini oluşturmaktadır. Dış aktif turizmle turistik faaliyetlerin kapsamına giren hizmet ve mal satışından elde edilen döviz girdisinin, normal olarak diğer sektörlerde yapılan ihracattan önemli bir farkı bulunmamaktadır; dış aktif turizmle ülkeye giren döviz, döviz arzı yaratmaktadır.

Bir turist, bir üretim birimi olarak düşünülürse, döviz geliri bu üretim biriminin yurda ithali ile mümkün olmaktadır. Her turistin döviz geliri sağlaması açısından ödemeler bilânçosunda direk bir etkisi olduğu gibi, ayrıca yurt içinde kaldığı sürece yapmış olduğu tüketimle birlikte yurt içi üretimi de etkilediğinden endirekt gelir etkisi de söz konusudur. Turizm sayesinde elde edilen dövizler, aynı mal ihracatında olduğu gibi döviz girdisi oluşturduğundan, ülke iktisadı için görünmeyen ihracat ve ek ihracat söz konusu olmaktadır. Turizmin iktisadi bakımdan önemi görünmeyen bir ihracat ve ithalat şeklinde olmasından kaynaklanmaktadır. Turizm gelir ve giderleri, görünmeyen gelir ve gider kalemleri arasında olduğu için, dış aktif turizm hareketlerinin bir ülkeye kazandırdığı gelire görünmeyen ihracat adı verilmektedir.

Turist bir ülkeye geldiği zaman, ülkeye getirmiş olduğu dövizle milli paraya olan talebi arttırırken, ayrıca o ülkede belli gezi ve konaklama giderleri dışında da bazen büyük meblağlara ulaşan alışveriş yaptığı da görülmektedir. Turizm faaliyetlerinde, tüketici satış yerine kadar kendisi geldiği için ve turistik ürünlerden üretildiği yerde ve zamanda faydalandığı için, turizm mal ihracına oranla daha uygun koşullarda döviz girdisi sağlamaktadır. Turist bir ülkeyi ziyaret ettiği zaman, ulaşım yoluyla ticareti yapılamayan veya ihraç edilemeyen mal ve hizmetlerden de faydalanır ve bunların görünmeyen ihracat şeklinde birer döviz kaynağı olmasını sağlar. Emtia ihracatında malın veya ürünün 59 karşılığının ne kadar olacağı tahmin edilebilirken, turizm yoluyla elde edilecek gelir ise önceden tahmin edilememektedir.

Günümüzde ülkeler, turizmin görünmeyen ihracat şeklindeki ekonomiye katkısından dolayı, görünmeyen ihracata daha fazla önem vermişlerdir. Bu kaynaktan daha fazla faydalanmak amacıyla çeşitli ülkeler, turistler için farklı kambiyo kurları uygulamışlar, bununla birlikte vergi indirimleri yaparak da döviz arzını arttırmak istemişlerdir. Turist çeken ülkelerde görünmeyen ihracat şeklinde sağlanan gelirler, o ülkenin dış ticaretindeki döviz açıklarının bir kısmını ya da tamamım kapatmakta, ödemeler dengesinde önemli bir yer tutmaktadır. Ayrıca tüketim malı ihtiyaçlarının karşılanmasını da sağlamaktadır. Turistlerin, görünmez ihracat ve buna bağlı olarak turizmin gelişmesiyle birlikte milli gelir arttıkça, turistlerin yabancı ülkelerdeki perakende fiyatlarında yiyecek, içecek, hediyelik eşya ve benzeri malları satın almak için yaptıkları doğrudan ve dolaylı döviz masrafları, turizm ulusal ekonomileri için önemli bir ek ihracat kaynağı haline getirmektedir. Satın alma amaçlı seyahatlerin gelişmiş ülkelere yönelik olması sebebiyle gelişmiş ülkelerde ek ihracat gelirleri oldukça yükselmiştir. Ancak gelişmiş ülkelerden gelen turistler, aynı amaçla seyahat etmediklerinden, gelişmekte olan ülkelerin ek ihracat gelirleri göreceli olarak düşük kalmaktadır.

Türkiye’ye turizm gelirleri ile meydana gelen döviz girişi kaynak ülkede yaşayan turistlerin gelir düzeyine, iki ülke arasındaki göreli döviz kuruna ve siyasi sosyal olaylara bağlıdır. Benzer şekilde Türkiye’de yaşayan vatandaşların yurt dışı destinasyonlara olan talebi harcanabilir gelire ve göreli döviz kurlarına bağlıdır. Dolayısıyla döviz kuru her iki tür turizm üzerinde de etkili bir araç olabilir. Döviz kurunun turizm talebi esnekliği birden büyük değerde ise döviz kurunu yükselmesine izin vermek, döviz girişini artıracaktır. Döviz kurunun yükselmesi yurt dışına olan yerli turist talebini de caydıracağı için ilave bir katkı da getirir.

Ülkemizin dövize bağımlılığı devam ettiği sürece dış pasif turizmin gelişimi yada artması bir şekilde engellenecektir. Vatandaşlarımızın yurtdışı destinasyonlara talebinin gerçekleşmemesi dövizin yurt dışına çıkışını engelleyecektir. Buda karar vericilerin istediği bir durumdur. Zor kazanılan döviz gelirleriyle ödemeler dengesine pozitif katkı sağlanmış olacaktır.

İhracatın ithalattan fazla olacağı dönemlerde döviz gelirlerinin fazlalığıyla birlikte vatandaşlarımızın dış ülke destinasyonlarına seyahat talepleri daha rahat gerçekleşecektir.
Outgoing pazarımız bulunduğumuz dönemlerde dövize bağımlılık nedeniyle zor günler yaşamaktadır. İç ekonomik sıkıntıların gölgesinde bir de yabancı misyonların vize almayı zorlaştırıcı uygulamaları yurtdışı tur düzenleyen operatörlerin iş hacmini daraltmaktadır.