Yaşayan insan hazinesi Hamza Üstünkaya’yı kaybettik

Hamza Üstünkaya vefat etti. Yaşayan İnsan Hazinesi unvanlı usta, çini sanatını yaşattı, yeni teknikler geliştirdi ve usta çırak ilişkisiyle aktardı. Hamza Üstünkaya anılıyor.

Kültür sanat dünyası, Hamza Üstünkaya’nın vefat haberiyle sarsıldı. Türkiye’nin taraf olduğu UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Sözleşmesi kapsamında, İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilî Listesinde yer alan “çini sanatı” alanında 2017’de Yaşayan İnsan Hazinesi unvanı alan Üstünkaya’nın 31 Ekim 2025’te yaşamını yitirdiği bildirildi. Sanatkârın, sanatını titizlikle yaşatıp kuşaktan kuşağa aktardığı ve geliştirdiği yeni teknikleri usta çırak ilişkisiyle öğreterek çini sanatının korunmasına katkıda bulunduğu ifade edildi.

Taziye mesajlarında, Üstünkaya’nın eserlerinin çeşitli ödüller aldığı, çini geleneğini hem uygulamada hem de eğitimde taşıyıcı bir rol üstlendiği vurgulandı. Ailesine, kültür ve sanat camiasına başsağlığı dilenirken, sanatçının adıyla özdeşleşen ustalık mirası ön plana çıktı.

Kütahya doğumlu Üstünkaya, çocuk yaşta “çinicilerin çinicisi” olarak tanınan babası Hacı Mehmet Üstünkaya’nın yanında mesleğe adım attı. Ortaokul yıllarında okul eğitimini bırakıp çini atölyelerinde desen ve uygulama deneyimini artırdı. Askerlik sonrası kısa bir süre farklı bir işle uğraştıysa da yeniden baba mesleğine döndü ve kendi üslubunu geliştireceği atölyesini kurdu.

Kütahya çini sanatının özelliklerini taşıyan özgün tasarımlarıyla bilinen Üstünkaya, kabartma çini işleme tekniği gibi yeni yöntemlerle dikkat çekti. İlk kez denenen kabartma boya tekniğinin yanı sıra iğne ve fırça ile kazıma uygulamalarını hayata geçirdi; el altına destek hokkaları ve çift pişirme gibi süreçleri ustalıkla kullandı. Bu arayış, Kütahya çiniciliğinde teknik derinliği artıran bir dönemin işaretlerinden biri olarak anıldı.

Ustalık, eğitim ve sergiler

Sanatçı, 1975’te Vehbi Koç Vakfının Kütahya’da düzenlediği kurslara katılarak çini alanındaki birikimini pekiştirdi; Muhsin Demironat ve Nezihe Bilgütay Derler gibi isimlerden eğitim aldı. Kurs sonunda açılan yarışmada, kendi desenlerini ilk kez uygulayarak pano dalında derece elde etti.

Kütahya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün galerisinde kentin ilk çini sergisini açan Üstünkaya, ressam Ahmet Yakupoğlu ve çini sanatçıları Ahmet Gürel, Ahmet Şahin, Hakkı Ermumcu ile çalışmalar yaptı. Üslubunda çiçek, bahar dalları, yaprak, hatai, penç, tomurcuk motifleri öne çıktı. Zamanla, kabartma tekniğinin ehil olmayan uygulamalarla estetik çizgiden uzak taklit edilmesini eleştirerek bir süre üretime ara verdi.

Ailenin üçüncü kuşak temsilcisi kızı Gülseren Üstünkaya Öztuğcu’nun eğitimini tamamlayıp atölye kurmasıyla birlikte yeniden desen çizimine ağırlık verdi. 2011’de kızıyla birlikte, 102 santimetre çapında ve sekiz renk tonuyla işlenen, dünyanın en büyük çini tabaklarından biri sayılan çalışmayı üretti; bu eser, ustanın teknik birikiminin somut bir göstergesi olarak anıldı.

Eserler, yayınlar ve ödüller

Üstünkaya’nın desenleri, Kütahya Dumlupınar Üniversitesi tarafından kitaplaştırıldı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yayımlandı. “Hamza Üstünkaya Tasarımlarıyla Kütahya Desenleri” adlı yayında, daha önce hiç uygulanmamış 250 tasarım yer aldı; pek çok desen Kütahyalı aile ve sülale adları ya da lakaplarıyla anıldı. Sanatçının desen arşivinde yedi binden fazla tasarım bulunduğu tahmin edildi.

2017’de UNESCO şemsiyesi altındaki Yaşayan İnsan Hazinesi unvanına layık görülen Üstünkaya, 11 Şubat 2020’da Ankara’da düzenlenen törende ödülünü aldı. Sanatçının ismi, 2021’de Kütahya’nın Bahçelievler Mahallesinde bir sokağa, 2023’te Dumlupınar Üniversitesinde açılan Çini Tasarım ve Uygulama Atölyesine verildi. Kayıtlarda, Kapadokya’da üretilen 120 santimetrelik dev bir tabağa özgün bir desen uygulayarak kendi rekorunu tazelediği, özgün tasarımlarını farklı ölçekteki eserlerde yaşattığı belirtilir.

Hamza Üstünkaya, Kütahya merkezli çini geleneğinin usta adlarından biri olarak, hem teknik yenilikleri hem de usta çırak çizgisini ısrarla sürdürmesiyle anılıyor. Vefatı, çini sanatında bir dönüm noktasına işaret ederken; bıraktığı eserler, yayınlar ve yetiştirdiği isimlerle mirasının yaşamaya devam edeceği ifade ediliyor. Kültür camiası, üstadı rahmetle anıyor; ailesine ve sevenlerine başsağlığı diliyor.

Kaynak: UNESCO Türkiye Millî Komisyonu